29.12.2025 18:38:00
Дата публикации
Жақында Сенат мақұлдаған Қазақстанның Цифрлық кодексі цифрлық реттеудің негізгі тәсілін бекітеді: цифрлық ортадағы адамның құқықтары, бостандықтары және заңды мүдделері ең жоғары құндылық ретінде танылады.
Оларды сақтау қағидасы цифрлық заңнаманың негізгі қағидаларының бірі ретінде бекітілген, ал мұндай құқықтарды шектеу тек заңмен және тек конституциялық құрылымды, қоғамдық тәртіпті, басқа тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен адамгершілігін қорғау үшін қажет болған жағдайда ғана рұқсат етіледі.
Осы қағидадан алғаш рет кешенді түрде Цифрлық кодексте бекітілген жаңа цифрлық құқықтар жүйесі қалыптасады.
Кодекс цифрлық сәйкестікке құқық енгізеді, оны басқа материалдық емес игіліктермен қатар құқықтық қорғау нысаны ретінде таниды.
Адамды заңнан тыс цифрлық сәйкестендіруге мәжбүрлеуге болмайды, ал мемлекет цифрлық сәйкестікті заңсыз араласудан және теріс пайдаланудан қорғау міндетін өз мойнына алады.
Деректерді бақылау мәселесіне ерекше назар аударылады. Цифрлық ортада жеке деректерді жоюды, анонимизациялауды немесе өңдеуді шектеуді талап ету құқығы бекітіледі.
Осылайша, Қазақстан цифрлық құқықтардың элементі ретінде «ұмытылу құқығын» мойындайды, сонымен бірге қоғамдық мүдделермен, әділеттілікпен және басқа заңды мақсаттармен тепе-теңдікті сақтайды.
Кодексте цифрландыру инклюзиямен тікелей байланысты. Цифрлық мемлекеттік қызметтер мен жүйелердің қолжетімділігі заңды міндетке айналады, бұл мүгедектігі бар адамдарға арналған халықаралық стандарттарға сәйкес келеді.
Алгоритмдік жүйелер мен толық автоматтандырылған шешімдерге қатысты ережелерге ерекше орын беріледі. Кодекс алгоритмдер тарапынан кемсітушілікті тыйым салады және автоматтандырылған шешімдер туралы білуге, негізгі факторларды түсіндіруге және құқықтары мен заңды мүдделеріне әсер етсе, адам қатысуымен қайта қарауды талап етуге құқық береді.
Бұл нормалар жиынтығы Қазақстанда цифрлық конституционализмнің негізін құрайды — технологиялық даму адам құқықтарының басымдығына бағындырылып, цифрлық трансформация заңдық жауапкершілік пен есептілікпен қатар жүреді.
EDF сарапшылары Руслан Дайырбеков пен Дана Утеген Цифрлық кодексті әзірлеуге қатысты. Олар Мәжілістің Жұмыс тобы аясында цифрлық ортадағы адам құқықтарын қорғауға бағытталған бірқатар нормаларды ұсынды, олар жобаның жаңартылған редакциясында көрініс тапты.
Оларды сақтау қағидасы цифрлық заңнаманың негізгі қағидаларының бірі ретінде бекітілген, ал мұндай құқықтарды шектеу тек заңмен және тек конституциялық құрылымды, қоғамдық тәртіпті, басқа тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарын, халықтың денсаулығы мен адамгершілігін қорғау үшін қажет болған жағдайда ғана рұқсат етіледі.
Осы қағидадан алғаш рет кешенді түрде Цифрлық кодексте бекітілген жаңа цифрлық құқықтар жүйесі қалыптасады.
Кодекс цифрлық сәйкестікке құқық енгізеді, оны басқа материалдық емес игіліктермен қатар құқықтық қорғау нысаны ретінде таниды.
Адамды заңнан тыс цифрлық сәйкестендіруге мәжбүрлеуге болмайды, ал мемлекет цифрлық сәйкестікті заңсыз араласудан және теріс пайдаланудан қорғау міндетін өз мойнына алады.
Деректерді бақылау мәселесіне ерекше назар аударылады. Цифрлық ортада жеке деректерді жоюды, анонимизациялауды немесе өңдеуді шектеуді талап ету құқығы бекітіледі.
Осылайша, Қазақстан цифрлық құқықтардың элементі ретінде «ұмытылу құқығын» мойындайды, сонымен бірге қоғамдық мүдделермен, әділеттілікпен және басқа заңды мақсаттармен тепе-теңдікті сақтайды.
Кодексте цифрландыру инклюзиямен тікелей байланысты. Цифрлық мемлекеттік қызметтер мен жүйелердің қолжетімділігі заңды міндетке айналады, бұл мүгедектігі бар адамдарға арналған халықаралық стандарттарға сәйкес келеді.
Алгоритмдік жүйелер мен толық автоматтандырылған шешімдерге қатысты ережелерге ерекше орын беріледі. Кодекс алгоритмдер тарапынан кемсітушілікті тыйым салады және автоматтандырылған шешімдер туралы білуге, негізгі факторларды түсіндіруге және құқықтары мен заңды мүдделеріне әсер етсе, адам қатысуымен қайта қарауды талап етуге құқық береді.
Бұл нормалар жиынтығы Қазақстанда цифрлық конституционализмнің негізін құрайды — технологиялық даму адам құқықтарының басымдығына бағындырылып, цифрлық трансформация заңдық жауапкершілік пен есептілікпен қатар жүреді.
EDF сарапшылары Руслан Дайырбеков пен Дана Утеген Цифрлық кодексті әзірлеуге қатысты. Олар Мәжілістің Жұмыс тобы аясында цифрлық ортадағы адам құқықтарын қорғауға бағытталған бірқатар нормаларды ұсынды, олар жобаның жаңартылған редакциясында көрініс тапты.
